Praza pública Blogs
Hoxe en Praza:

Un claro no bosque

Blog sobre ecoloxismo social e biodiversidade
Sobre o blog  Os autores  

Tráfico e industrias ensucian o aire respirado polo 90% da poboación galega

Un dos maiores mitos sobre o medio ambiente en Galicia é o da pureza do aire. A realidade é que nas cidades galegas, e en vilas como Arteixo e Ponteareas, a calidade do aire é inferior á recomendada pola Organización Mundial da Saúde (OMS). A contaminación atmosférica exténdese tamén polo rural, a medio da formación de ozono troposférico a partir, entre outras, das emisións do tráfico e das térmicas de carbón. E a celulosa de ENCE non é a única industria que torna insán o aire na súa contorna. Todo isto é o que constata o informe La calidad del aire en el Estado español durante 2013, elaborado por Ecoloxistas en Acción, a avaliación máis completa e actualizada sobre a calidade do aire en relación á protección da saúde, baseada en datos oficiais.

A contaminación do aire é un grave problema ambiental e de saúde en todo o mundo, ao que, por suposto, Galicia non é, nin foi nunca, allea. Antes, e como aínda acontece nos países empobrecidos, a exposición ao aire sucio tiña lugar sobre todo no interior dos fogares, debido á combustión de leña. Hoxe predominan as fontes exteriores (1). As principais son algunhas grandes industrias e o transporte por estrada.

Aire sucio, mais legalmente limpo.

Desde a Xunta e os Concellos asegúrasenos que o aire en Galicia está limpo, mais o único certo é que, polo xeral, e até onde unha rede de medición da calidade do aire moi mellorábel permite coñecer, cúmprese unha lexislación de calidade do aire pensada máis para tranquilizar a opinión pública que para protexer a saúde. Un estudo da OMS, encargado pola Comisión Europea e baseado en investigacións publicadas en revistas científicas especializadas durante os últimos anos, revelou que a contaminación dana a saúde humana máis do que se cría, polo que recomenda endurecer a lexislación europea.

Se tomamos como referencia os valores recomendados pola OMS, moito máis rigorosos que os legais en vigor, podemos afirmar que a práctica totalidade dos galegos e galegas respiramos nocivo para a nosa saúde. Algo que só percibimos cando a contaminación é moi intensa ou vai acompañada de cheiros, mais que resulta moito máis común do que pensamos. Atendendo aos criterios do informe de Ecoloxistas en Acción, nada menos que o 88 % da poboación galega respirou aire prexudicial para a saúde durante 2013.

Como en anos anteriores, os contaminantes que máis incidencia presentaron en Galicia durante 2013 foron as partículas en suspensión con diámetro inferior a 10 e 2,5 micras (PM 10 e PM 2,5), o ozono (O3) das capas baixas da atmosfera (troposférico) e o dióxido de xofre (SO2). O informe ecoloxista non abrangue os gases de efecto invernadoiro regulados polo Protocolo de Quioto, como o dióxido de carbono (CO2), o principal  causante do temíbel cambio climático (2), ao que, por certo, tamén contribúen algunhas partículas (carbono negro) e o ozono troposférico.

image

Cidades contaminadas polo tráfico

As cidades son o peor lugar para respirar. As responsabilidades repártense entre moita xente, pois son os vehículo que as invaden a principal causa de deterioración da calidade do aire, sen esquecer, nalgúns casos, a influencia do tráfico portuario ou de certas industrias. Porén, os danos á saúde distribúense de xeito desigual, xa que os máis vulnerábeis son nenos e nenas e persoas maiores.

O contaminante máis preocupante son as partículas en suspensión. Canto máis minúsculas, máis nocivas, de aí que se diferencie entre as de diámetro inferior a 10 e a 2,5 micras. Malia o seu grave impacto sobre a saúde humana, poucas estacións de medición da calidade do aire dispoñen de medidores de PM 2,5. Nas principais cidades só hai datos para 2013 sobre este contaminante na Coruña, Santiago e Vigo. Nas tres é habitual que se supere o valor recomendado pola OMS para a media anual da súa concentración no aire, aínda que en 2013 Santiago non o superou por pouco. As maiores superacións rexistradas durante o ano pasado tiveron lugar en Ponteareas e en Arteixo. A mala calidade do aire non é exclusiva dos grandes núcleos urbanos.

Na seguinte gráfica, de elaboración propia, poden consultarse os datos sobre a evolución da concentración media anual de PM10 nas sete principais cidades galegas desde 2006, ano no que se comezou a medir, aínda que só en Vigo (3). A pesar do seu tamaño relativamente reducido e da acción limpadora da chuvia e o vento, nas cidades galegas adoita superarse algo o valor límite recomendado pola OMS (20 microgramos/metro cúbico), agás en Ourense e en Santiago, se ben nesta última rozouse ese valor nos dous últimos anos. Na capital do país, a calidade do aire “mellorou” moito cando a Xunta, co apoio do Concello, decidiu trasladar en 2007 ao Campus Sur a estación ubicada na praza de Vigo, un dos puntos máis contaminados da cidade, o que non impediu que fose escollida para instalar recentemente un novo parque infantil. Outro exemplo de inconsciencia e irresponsabilidade fronte á contaminación atmosférica.

As estacións cos peores rexistros de contaminación por PM10 son as situadas perto da Torre de Hércules e en Coia (Vigo). A continuación vén outra ubicada na Coruña, no barrio dos Castros. Neste caso, alén do tráfico, resulta determinante o pó producido durante as descargas de carbón no porto, motivo de recorrentes queixas cidadás. O carbón ensucia o aire antes mesmo de ser queimado nas térmicas, enormes focos de contaminación, sobre todo global, mais tamén galega.

A necesaria mellora da calidade do aire é apenas un dos moitos e poderosos motivos que xustificarían a adopción simultánea de medidas ambiciosas de desincentivo do uso do coche e de fomento da mobilidade sustentábel, tanto no ámbito urbano como no interurbano. As novas políticas de transporte, que se enfrontarían a unha “cultura do automóbil” socialmente moi asentada, deberían reforzarse cunha adecuada fiscalidade ecolóxica do transporte, como se puxo de manifesto nunhas xornadas que vén de organizar Ecoloxistas en Acción en colaboración coa organización europea Transport and Environment.

O ozono troposférico espalla a contaminación

A contaminación non afecta só as cidades e vilas. O transporte e a transformación química de contaminantes emitidos polo tráfico e a industria -nomeadamente as térmicas de carbón- extenden a contaminación ao medio rural a través da formación de ozono troposférico durante a primavera e o verán. Unha vez formado, o ozono pode transportarse a longas distancias e orixinar episodios de contaminación transfronteiriza. Alén de prexudicial para a saúde humana, é corrosivo e diminúe a produción agraria e forestal.

Ecoloxistas en Acción sinala que durante 2013, e sempre tomando como referencia as recomendacións da OMS, a contaminación por ozono afectou, ademais de á maioría das cidades, ás “zonas de calidade do aire”(3) A Mariña, franxa Ordes-Eume - zona a cabalo das provincias de Lugo e A Coruña moi influenciada polas emisións das térmicas de carbón das Pontes (ENDESA) e de Meirama (Gas Natural Fenosa)- e A Limia-Miño -que inclúe a maior parte do sur de Galicia-.

Ademais, cómpre destacar que “en sete estacións, ubicadas en Santiago (2), Pontevedra, Vigo (2), Ponteareas e Noia, en polo menos unha ocasión foi ultrapasado o limiar de informacion á poboación para este contaminante”. Porén, “non se informou adecuadamente diso ás poboacións afectadas por estes episodios de contaminación”, como deberían ter feito as autoridades públicas en cumprimento da lexislación.

Grandes industrias contaminantes

Como era de agardar, o informe alude ao impacto de ENCE, pois tanto en Pontevedra como en Poio detectáronse superacións da concentración media diaria de SO2 recomendada pola OMS (en Marín non hai agora ningunha estación de medición da calidade do aire). Mais non foron os veciños e veciñas próximos a ENCE os que respiraron o aire máis contaminado por SO2, un dos varios contaminantes que emite ENCE. Os peores niveis rexistráronse en Oural (Sarria), á beira da cementeira de Cementos Cosmos, e en Pastoriza (Arteixo), perto da refinaría de Repsol. Tamén se mediron concentracións de SO2 nocivas nas estacións de Xove, baixo a influencia da fábrica de alúmina-aluminio de Alcoa, e na de San Vicente de Vigo (Carral), situada a medio camiño entre a térmica de carbón de Meirama e a área industrial da Coruña.

Á vista do último informe sobre a calidade de aire de Ecoloxistas en Acción, que só puido avaliar algúns dos principais contaminantes -perante a falta de información sobre outros, como os metais pesados ou os hidrocarburos aromáticos policíclicos- fica claro, un ano máis, que a Galicia pouco industrializada e de cidades pequenas non é ese paraíso do aire limpo do que falan algúns. Sempre e cando entendamos por aire limpo o que está limpo de verdade.

@xoseveiras

Notas

1. Aínda que as fontes interiores non son, nin moito menos, desprezábeis. Pensemos no fume do tabaco, no gas radón (de orixe natural) ou nos tóxicos provenientes de produtos de limpeza, mobiliario ou pinturas.

2. Estes gases non son contaminantes locais. Os seus efectos negativos, tamén os sanitarios, prodúcense a través da indución da mudanza climática global, mais non de forma directa. As emisións de gases de efecto invernadoiro son indicadores do noso impacto  sobre o planeta. Información sobre a evolución das emisións destes gases en Galicia dispoñibel aquí.

3. Os datos máis fiábeis son os de 2010 en adiante, pois até ese ano as porcentaxes de datos válidos obtidos en moitas estacións de medición de calidade do aire foron baixas. Para o cálculo das medias das diferentes cidades usáronse as medias anuais para PM10 obtidas nas estacións da  Xunta, do Concello da Coruña e de Citroën en Vigo.

4. Zonas a efectos da avaliación e xestión da calidade do aire en que se divide o territorio galego. Foron definidas pola Xunta.

Centos de milleiros de persoas participan na Marcha global polo clima

Centos de milleiros de persoas uníronse o 21 de setembro á People’s Climate March en concentracións e manifestacións convocadas en centos de localidades espalladas por todo o planeta. Foi a maior mobilización cidadá en defensa do clima da historia. Unha chamada de atención aos xefes de estado e de goberno que se van xuntar o 23 de setembro en Nova Iorque no cumio climático de maior nivel político celebrado nos últimos cinco anos. Un cumio no que non se tomarán decisións, mais que pretende dar un impulso ás negociacións para aprobar un acordo climático a finais de 2015.

O epicentro da xornada estivo en Nova Iorque, onde 300.000 persoas percorreron as rúas para demandar unha acción urxente e decidida contra a mudanza climática. En Londres ou Melbourne tamén tiveron lugar manifestacións numerosas. En Galicia, a convocatoria a penas tivo eco, a pesar de que a achega do noso país á mudanza climática é relativamente elevada e está a medrar. Tan só houbo concentracións simbólicas en cidades como Santiago ou Vigo. Na Península Ibérica, Barcelona e Madrid acolleron as maiores mobilizacións, aínda que ningunha delas superou o milleiro de participantes. En Lisboa xuntáronse unhas 300 persoas na céntrica Praza do Rossio.

image

As medidas necesarias de mitigación (redución de emisións de CO2 e outros gases de invernadoiro) e adaptación ao cambio climático (pois, en parte, é xa inevitábel) continúan a adiarse mentres a crise climática non deixa de se agravar. A tendencia actual de emisións lévanos nun prazo de décadas a un escenario catastrófico que afectaría sobre todo as xentes e os países máis empobrecidos. Segundo os últimos datos do Global Carbon Project, divulgados o mesmo día da Marcha polo Clima, as emisións mundiais de COprocedente da queima de combustíbeis fósiles creceron o 2,3% en 2013 e este ano van camiño de atinxir a cifra récord de 40.000 millóns de toneladas, 8.000 máis que en 2010. A UE reduciu as emisións territoriais o 1,8%, mais exporta un terzo delas a China e a outros países a través da importación de bens e servizos necesarios para soster o seu sobreconsumo.

A Declaración de Nova Iorque sobre cambio climático, subscrita por 250 organizacións, suliña que, após ignorarmos alertas reiterados durante as últimas décadas, o cambio climático está a se achegar a un punto de non retorno.”O planeta sofre un estado febril perante o que é urxente tomarmos as medidas adecuadas”. Medidas que deberían ir á raíz da crise climática -parte da máis ampla crise ecolóxica-, transformando o modelo económico extractivista e produtivista dominante. Cómpre “unha nova definición de benestar e prosperidade para a vida no planeta baixo os límites da natureza”. Entre as 10 accións necesarias destacadas na Declaración está a de “deixar máis do 80% das reservas de combustíbeis fóseis coñecidas baixo o solo”. E é que o teito nas emisións de CO2 que podemos lanzar á atmosfera sen provocarmos unha catástrofe global é inminente.

@xoseveiras

En menos de 8 meses, a humanidade esgotou o orzamento ecolóxico anual

No ano 2000 foi a principios de outubro. No ano pasado, o 20 de agosto. En 2014 chegamos ao Overshoot Day, o Día da Sobrecarga da Terra, o 19 de agosto. Outro feito que nos alerta do choque contra os límites ecolóxicos globais. Durante o resto do ano, a humanidade vivirá á custa do esgotamento de reservas de recursos renovábeis e do aumento da concentración de dióxido de carbono (CO2) na atmosfera, co conseguinte agravemento da crise climática.

A rede de investigación Global Footprint Network (GFN) estima a data en que a pegada ecolóxica da humanidade nun determinado ano excede a biocapacidade de rexeneración de recursos renovábeis e de servizos ambientais (concretamente o de absorción de CO2). “A translimitación ecolóxica estase a converter no desafío determinante do século XXI. É ao tempo un problema ecolóxico e económico”, afirma Mathis Wackernagel, presidente da GFN.

“Os custos do noso sobreconsumo ecolóxico tórnanse cada vez máis evidentes. Os xuros que estamos a pagar pola nosa enorme débeda ecolóxica, en forma de deforestación, escaseza de auga, erosión do solo, perda de biodiversidade e incremento de CO2 na atmosfera, implican enormes custos humanos e ecolóxicos que trascenden as fronteiras”, sinala a GFN.

A mediados dos anos 70, a humanidade ultrapasou un limiar crítico: o consumo humano excedeu o que o planeta é capaz de producir, a pegada ecolóxica superou a biocapacidade. Desde entón, o déficit ecolóxico medrou e hoxe o conxunto da humanidade vive como se dispuxese de 1,5 Terras, o que acabará por nos levar ao colapso se non o remediamos. Unha minoría privilexiada é a responsábel principal do gasto excesivo de capital natural: o 20% da poboación mundial, integrado pola maioría da poboación das sociedades do Norte global e pola minoría consumista do Sur. Máis da metade da poboación mundial, a maioría en Latinoamérica, África e Asia, vive coa súa parte xusta da Terra, ou mesmo con menos.

image

Proxeccións conservadoras sobre o crecemento do consumo e da poboación indican que a humanidade demandaría a biocapacidade de 3 planetas antes de 2050. Algo fisicamente imposíbel, mais que é xustamente a biocapacidade que requeriría agora mesmo a humanidade se vivise como a media da poboación galega.

Galicia está entre o grupo de países que máis adebedan en termos ecolóxicos, pois o valor da súa pegada ecolóxica (6,64 hectáreas/persoa) é un 150% superior ao da biocapacidade do seu propio territorio (4,4), segundo o último dato dispoñíbel, correspondente ao ano 2005 e polo tanto anterior ao inicio da crise económica. Esta contraeu o consumo, polo que a pegada ecolóxica actual debe ser menor, aínda que certamente elevada. E alén de insuficiente e non procurada, a previsíbel diminución da pegada ecolóxica de Galicia rexistrada nos últimos anos produciuse de xeito socialmente insustentábel, cun aumento da desigualdade social e do número de persoas que sofren privacións materiais severas. É preciso reducirmos o consumo total de natureza, mais redistribuíndo a riqueza en favor d@s máis desfavorecid@s, ao contrario do que está acontecer. Só abandonando o mito do crecemento económico e distribuíndo con xustiza a riqueza disponíbel poderemos vivir ben todos e todas sen ultrapasarmos os límites ecolóxicos globais e espoliarmos outros pobos.

A economía de Galicia, como a de moitos países considerados de renda alta no contexto mundial, segue a ter unha forte dependencia ecolóxica do exterior e a xerar unha deterioración ambiental externa tan ou máis importante que a interna. Isto sitúanos nunha posición insolidaria e vulnerábel. Galicia é exportadora neta de insustentabilidade ecolóxica e importadora neta de recursos (enerxía primaria, minerais, alimentos,…) que consome en exceso e de xeito pouco eficiente. Algo que a penas semella preocupar á nosa sociedade e que case nunca está presente no discurso sociopolítico. Se callar, iniciativas como a recente do manifesto Derradeira chamada axudan a mudar este panorama. Algo tan necesario como urxente.

@xoseveiras

As emisións galegas de gases causantes do cambio climático aumentan un 10% en 2012 por causa das térmicas de carbón

Os datos oficiais sobre as emisións de dióxido de carbono (CO2) das térmicas de carbón e outras industrias nun determinado ano están dispoñíbeis un ano antes que os relativos ás emisións totais. Porén, coñecendo os datos referidos ás centrais de carbón é fácil prevermos se as emisións totais de CO2, o principal dos gases de invernadoiro, aumentan ou diminúen. Hai un ano anunciabamos neste blog o aumento das emisións galegas en 2012. Algo que confirman os datos que o Ministerio de Medio Ambiente e a Xunta veñen de facer públicos. O incremento foi do 9,7% a respecto de 2011. Galicia aumentou a súa achega ao quentamento global a pesar da crise económica. A causa non foi outra que unha elevada produción eléctrica con carbón nun ano malo para a xeración renovábel.

O que máis determina a evolución das emisións galegas de gases causantes do cambio climático é a actividade das centrais de carbón das Pontes (ENDESA) e de Meirama (Gas Natural Fenosa). A súa importante capacidade de produción –suman uns 2 MW de potencia-, así como o carácter moi intensivo en emisións de CO2 do carbón, explican este feito. O forte crecemento do número de parques eólicos desde finais dos anos noventa até o recente “parón eólico”, xunto coa entrada en servizo de dúas centrais de ciclo combinado a gas natural en 2008, limitou o peso do carbón na xeración eléctrica do país mais, con todo, segue a ser alto, nomeadamente en anos  de pouca chuvia, nos que descende moito a produción hidroeléctrica, como aconteceu en 2012.

Durante 2012 as térmicas de carbón verteron á rede eléctrica perto de 13.000GWh, unha cantidade similar á que xeraban antes de 2008. Foron, de lonxe, a maior fonte de gases de invernadoiro en Galicia. O 38,4% das emisións do país saíron das súas chemineas.  Se persistir o estancamento da potencia instalada en enerxías renovábeis  e o reducido nivel de utilización das centrais de ciclo combinado a gas natural, a situación pode repetirse en  anos vindeiros nos que chova tan pouco como en 2012, especialmente se aumenta a demanda eléctrica. A chuvia é, xa que logo, a máis potente arma de loita contra o cambio climático da que dispomos. En verán apaga lumes forestais. E durante todo o ano “apaga” as térmicas de carbón.

Galicia, a comunidade autónoma onde máis aumentaron as emisións en 2012

En 2012 baixaron as emisións en todos os sectores, agás no enerxético: desde a industria á agricultura, pasando polo transporte ou o sector residencial e comercial, diminuíron a súa achega ao maior problema socioambiental global. Non foi por causa de medidas anti-crise (climática), senón pola crise (económica), polo descenso do PIB (-0,9%). Mais as emisións totais non baixaron. O incremento das emisións desas “invisíbeis” fábricas de cambio climático que son as térmicas de carbón compensou todas as reducións. Tanto que Galicia foi, con moita diferenza, a comunidade autónoma onde máis medraron as emisións, tanto en termos absolutos como relativos, o que xa albiscamos aquí hai un ano. No conxunto do Estado español as emisións diminuíron o 1,5%. En Galicia aumentaron o 9,7%. A segunda maior porcentaxe de crecemento anual rexistrada no período 1990-2012. E en plena crise económica!.

Malia o decrecemento do PIB, a economía galega mobilizou máis enerxía primaria e xerou máis emisións de CO2 en 2012 que en 2011. Xa que logo, fíxose máis intensiva en consumo enerxético e en carbono. O Balanzo Enerxético de Galicia 2012, elaborado polo Instituto Enerxético de Galicia (INEGA) da Xunta, apunta que a intensidade enerxética primaria (o consumo de enerxía primaria por unidade de PIB) pasou entre 2011 e 2012 de 0,198 a 0,215 tep/millón de € ctes de 2000, sendo moi superior á do conxunto de España (0,125). A razón desta suba dánola o propio balanzo: “o incremento das importacións de carbón”.

E que o carbón non só é o xeito máis sucio de xerar electricidade, tamén é o máis ineficiente. Por se alguén o xulga importante, lémbrao cada ano o balanzo enerxético: “as centrais que presentan un rendemento máis elevado son as que empregan fontes renovábeis e as que teñen un rendemento máis  baixo son as termoeléctricas de carbón”. A produción eléctrica renovábel implica, entre outras vantaxes, un aforro de enerxía primaria, un aforro de materias primas enerxéticas.

Que pasou durante 2013?

Tardaremos aínda un ano en coñecermos os datos oficiais sobre as emisións totais do país, mais é doado anticiparmos que descenderon a respecto de 2012. Algúns datos así o indican: o PIB decreceu o 1,1%, as emisións de CO2 das térmicas de carbón reducíronse en case un 25%, o consumo de derivados do petróleo baixou o 7,2%.

En 2013, a chuvia e a depresión económica conxugáronse para recortar as emisións.

O carbón é o problema número un para o clima

Na segunda metade da década pasada parecía que o carbón, que até entón achegaba aproximadamente a metade de toda a electricidade producida,  ía perder moito peso no “mix eléctrico” galego. Porén, non foi así. O “parón renovábel”, o estrepitoso fracaso do comercio de emisións de CO2 e un prezo do carbón máis competitivo que o do gas natural confluíron para tornar posíbel o renacemento do carbón, que nos últimos anos tres anos achegou entre un 30 e un 43% da produción anual eléctrica do país.

Esta recuperación da xeración eléctrica con carbón, unida á ausencia dunha estratexia galega para a redución de emisións, fixo que Galicia, malia a caída na produción e o consumo dos últimos anos, siga a ter unhas emisións territoriais por habitante moi elevadas, de nada menos que 10,8 toneladas. As propias dunha economía desenvolvida europea que consome recursos naturais en exceso e, ademais, xera demasiada electricidade con carbón. Unha economía que non só non reduciu as súas emisións desde 1990 –o ano de referencia na loita contra o cambio climático- senón que mesmo as aumentou o 6,3%.

Estamos a nos apropiar en moita maior medida da que nos corresponde dun ben común básico para o benestar humano: a capacidade de absorción de carbono dos ecosistemas. A sociedade galega no seu conxunto é parte do problema climático, mais está lonxe de asumir a súa responsabilidade nel. Unha responsabilidade internamente moi desigual. No plano individual, a maior renda, maior consumo e maiores emisións. E aínda que a responsabilidade de cada un e cada unha de nós como consumidor/a é importante, convén non esquecermos o enorme contributo ao quentamento global dun reducido grupo de empresas. En 2012, tan só catro industrias, coas centrais de carbón á cabeza, emitiron nada menos que o 46% dos gases de invernadoiro do país.

image

O carbón é o maior culpábel do fracaso na mitigación do cambio climático en Galicia… e non só. A combustión de carbón foi a causa de máis de tres quintos do aumento das emisións mundiais de CO2 rexistrado desde 2000. E non só China, cuxas emisións por habitante están a se aproximar ás europeas, depende moito do carbón para se abastecer dunha electricidade destinada, en boa medida, a fabricar bens que Galicia e o resto do mundo compra. Na UE, Polonia produce unha porcentaxe maior de electricidade a partir de carbón que China. No conxunto da UE, o carbón forneceu o 28% da electricidade durante 2013. A pesar disto, e contrariamente ao acontecido en Galicia, as emisións territoriais de gases de invernadoiro na UE diminuíron un 20% desde 1990. Mais, como suliñaron recentemente algunhas das principais organizacións ecoloxistas europeas, para Europa avanzar na loita contra o cambio climático, “a participación do carbón no mix eléctrico europeo debe declinar rapidamente” (1).

A devastadora megaminaría atrás das térmicas de carbón

As centrais de carbón das Pontes e de Meirama son, sen dúbida, as industrias máis insustentábeis do país. Por moitas razóns, mais alá de seren grandes fábricas de cambio climático. Entre esas razóns figuran os impactos da extracción do carbón que queiman. Unha parte dese carbón extraeuse nas minas situadas ao seu carón, até se esgotaren en 2008. Unha minaría que deixou un cuantioso legado de deterioración ambiental. Parte pouco coñecida del é a acumulación de sedimentos tóxicos no fondo do río Eume, no encoro da Capela, procedentes da mina das Pontes, problema ao que veñen de aludir algunhas organizacións galegas de defensa ambiental, a propósito do proxecto de modernización dos desaugadoiros da presa, propiedade tamén de ENDESA.   

Mais os danos socioambientais da minaría asociada á actividade das térmicas son tamén extraterritoriais. Xa moito antes do esgotamento das minas das Pontes e de Meirama, Galicia importaba grandes cantidades de carbón para xerar electricidade, pero desde 2008 todo o carbón queimado procede do estranxeiro. En 2013, Galicia importou 4 millóns de toneladas. O 80% desde Indonesia, un dos maiores exportadores de carbón do mundo. A minaría de carbón é unha das principais ameazas ás que se enfronta a exuberante natureza de Indonesia, membro do selecto grupo de países “megadiversos”, a causa da súa  rica biodiversidade. Segundo un informe de Greenpeace do Sureste de Asia, 1,1 millón de hectáreas de selva –superficie equivalente a un terzo da de Galicia- están ameazadas a curto prazo por causa da minaría de carbón, o 85% en Kalimantan (Borneo) (2). Nesta rexión é onde se localiza a mina dunhas 150.000 hectáreas de superficie da que se abastece maiormente a central das Pontes(3).

 image

Carbón ou clima

Estamos nunha decisiva encrucillada climática.  De non ouvirmos a derradeira chamada –título escollido polos promotores dun recente manifesto de alerta sobre a crise socioecolóxica global- e reaccionarmos axiña, estamos abocados a unha catástrofe. O futuro pasa por abandonarmos os combustíbeis fóseis e, nomeadamente, o carbón. Moito antes de que se fagan moi escasos ou se esgoten. 

@xoseveiras

Notas

1. Europe’s Dirty 30. How the EU’s coal-fired power plants are undermininig its climate efforts. CAN, WWF, HEAL, klima alliance, EEB.

2. Banking on coal. urgewald, BankTracK, CEE Bankwatch Network, Polska Zielona Siec.

3. “La hulla que se quema en la central procede de la mina de Tutupan en IIndonesia”. Diario de Ferrol, 20 de novembro de 2011.

Documento

As invisíbeis fábricas galegas de cambio climático

En 2013, a central térmica de carbón das Pontes, propiedade de ENDESA, por moi pouco, non volveu ser o maior foco emisor de gases causantes da mudanza climática de todo o Estado español (1). En 2012, ocupou o lugar 27 entre as principais industrias emisoras de dióxido de carbono (CO2) -o principal gas de invernadoiro- de toda Europa. Xunto coa central de carbón de Meirama supón un 30% de todas as emisións galegas causantes do quentamento global. Porén, pouca xente repara nestas enormes fábricas de cambio climático. Aínda que seguen a ser tamén importantes fontes de contaminación a nivel galego, hoxe son, sobre todo, causa de contaminación global. Un tipo de contaminación que pouco nos preocupa, pois os seus efectos non son locais nin a curto prazo

Non hai industrias máis insustentábeis en Galicia que as centrais de carbón. Son múltiples os seus efectos negativos intra e extraterritoriais. Pero despois de máis de 30 anos de actividade, seguen sen suscitar unha mínima contestación social. Algo que ten a ver coa invisibilidade da súa pegada socioambiental, coa escasa preocupación da sociedade galega pola mudanza climática e cos importantes apoios institucionais, partidarios e sindicais a unhas industrias  “estratéxicas para o país”, apoios que mesmo acaban por influír nalgunhas asociacións de defensa ambiental galegas, que fronte ás térmicas de carbón adoptan, polo xeral, un perfil moi baixo. Sen esquecermos, por suposto, a desinformación dos medios.

Un ano máis, os datos sobre as emisións das industrias obrigadas a participaren no comercio europeo de gases de invernadoiro fixéronse públicos sen a penas repercusión. A Xunta limitouse a colgalos nun recanto da súa web. Os medios, tan atentos á máis recente e mínima variación de calquera indicador socioeconómico, e tan dispostos a informaren dos “significativos” logros das grandes eléctricas na loita contra o cambio climático, só en moi contadas ocasións se interesan polas emisións galegas de gases de invernadoiro. Como se fosen irrelevantes.

As dúas centrais de carbón emiten moito máis CO2 que o resto das 50 industrias máis emisoras

Na nosa realidade socioambiental continúa a sobrancear o enorme impacto climático das centrais térmicas de carbón, o que converte a ENDESA e a Gas Natural Fenosa en protagonistas principais da achega á mudanza climática desde Galicia. Durante 2013, as 50 industrias con maiores emisións, afectadas polo fallido comercio de permisos de emisión de gases de invernadoiro, emitiron un total de 13.900.000 toneladas, das cais 8.850.000, o 63,5%, orixináronse nas dúas térmicas de carbón. Estas reduciron as emisións nun 23% a respecto de 2012, pois o ano pasado as condicións de vento e de chuvia favoreceron máis a produción renovábel, que despraza a sucia. Con todo, 2013 foi o segundo ano no que as centrais de carbón emitiron máis CO2 desde 2008.

image

As emisións totais por habitante de Galicia son elevadas, sendo as propias dun país desenvolvido, mais a destacada participación do carbón na produción eléctrica – 30% en 2013, segundo Rede Eléctrica de España (REE)- fai que se sitúen mesmo por riba das doutros territorios con aínda maiores níveis de produción e de consumo por habitante. Así, en 2011, último ano para o que hai datos, as emisións territoriais por habitante do noso país rozaron as 10 toneladas, superando as emisións medias tanto de España (7,6) como da UE (9).

Por causa principalmente das súas centrais de carbón, ENDESA e Gas Natural Fenosa, xunto con Repsol, Alcoa, Cementos Cosmos e Ferroatlántica, foron responsábeis de nada menos que o 54% do total das emisións galegas de gases causantes do cambio climático entre 2007 e 2011. E é que, sen menosprezar a responsabilidade individual de cada un/unha de nós, é claro que son grandes empresas de certos sectores os grandes responsábeis do cambio climático, en Galicia e no mundo. Por exemplo, non aforraremos moitas emisións aforrando electricidade nas nosas casas se unha parte importante da electricidade que nos chega pola rede continúa a xerarse con carbón, con moita diferenza, o combustíbel máis intensivo en emisións de CO2 .

Galicia xa non necesita centrais de carbón

O carbón é tan prexudicial para o clima que o prestixioso climatólogo James Hansen chegou a afirmar que “o carbón é a maior ameaza para a civilización humana e para toda a vida no noso planeta” (2). Do último e recente informe de avaliación do Grupo de Expertos sobre Cambio Climático da ONU (IPCC, polas siglas en inglés) despréndese que estamos perante unha crucial encrucillada climática. A urxente e contudente resposta á crise climática que cómpre pasa, en boa medida, por evitar a construción das máis de 1.000 novas centrais de carbón previstas no mundo e por ir pechando as que están en funcionamento.

As centrais de carbón galegas deberían figurar entre as primeiras a pechar: están máis que amortizadas, queiman só carbón importado, após o esgotamento das minas situadas ao seu pé, e non son necesarias para nos autoabastecermos de electricidade.

image

Desde 2008, a produción das térmicas de carbón aproxímase ao saldo exportador de electricidade, o que significa que poderiamos prescindir xa da súa produción se Galicia deixase de vender electricidade a Portugal e ao resto do Estado español. Para garantir a demanda galega en anos moi desfavorábeis para a produción renovábel, abondaría con aumentar algo a potencia instalada en enerxías renovábeis e/ou usar máis as hoxe moi infrautilizadas centrais de ciclo combinado a gas natural de Sabón e As Pontes (esta última veciña da de carbón). O funcionamento das térmicas de carbón obedece aos intereses privados de ENDESA e de Gas Natural Fenosa: os reducidos prezos do carbón e do CO2 fan que sexa un bo negocio queimar carbón para xerar electricidade, á custa de globalizar e de proxectar cara ao futuro os efectos socioambientais negativos.

A necesidade de efectuar novos investimentos para reducir máis as emisións de contaminantes locais -que non de CO2, para o que non hai marxe-, imposta pola lexislación europea, podería levar ao peche das térmicas de carbón antes de 2023, se as eléctricas propietarias estimaren que non lles resulta economicamente viábel a adaptación á lexislación en vigor. Unha posibilidade de peche que, lamentabelmente, o Parlamento galego rexeita, coa excepción dos deputados e deputadas de Alternativa Galega de Esquerda (AGE). Sería unha boa noticia para o clima que as térmicas de carbón pechasen antes de 2023. Mellor canto antes. Cada ano máis que pase conta, e moito. Nos últimos cinco anos, as dúas térmicas de carbón galegas emitiron unha media anual de 8 millóns de toneladas de CO2. Máis que a suma das emisións de Haití e de Paraguai, tanto como Uruguai ou como Honduras, ou catro veces máis que Zambia (3).

Pechar as térmicas de carbón é a prioridade número un na loita contra a mudanza climática desde Galicia.

@xoseveiras

Notas

1. Na versión inicial do artigo publicamos que a central das Pontes foi o maior foco en 2013, seguindo esta noticia: https://www.diagonalperiodico.net/global/20984-top-ten-empresas-mas-contaminan.html. Porén, ao consultarmos os datos de emisións das industrias españolas que participan no comercio europeo de emisións (http://www.magrama.gob.es/gl/cambio-climatico/temas/comercio-de-derechos-de-emision/Ley_1_2005_-_Informe_Aplicaci%C3%B3n_2013_-_Mayo_2014_tcm10-329496.pdf), constatamos que a central de carbón de Aboño (Asturias) emitiu 6,86 millóns de toneladas de dióxido de carbono, un pouco máis que as 6,61 das central das Pontes.

2. Coal-fired power stations are death factories. Close them. James Hansen. The Guardian, 15 de febreiro de 2009.

3. As emisións dos países citados son as procedentes da queima de combustíbeis fóseis durante 2011 (o ano máis recente para o que hai información), segundo a Axencia Internacional da Enerxía.





"Derradeira chamada" para evitarmos o colapso ecolóxico

A crise ecolóxica global é determinante para todos os aspectos das nosas vidas, mais segue a ser invisíbel aos ollos da maioría social no Estado español e, particularmente, no noso país.  Isto é o que motivou o lanzamento do manifesto "Derradeira chamada",que reuniu importantes apoios para alertar á sociedade española de que cómpre urxentemente recuperarmos o equilibrio coa biosfera. Non estamos só perante unha crise económica ou de réxime. Estamos perante unha crise civilizatoria. “As consecuencias  de non facermos nada –ou facermos demasiado pouco- lévannos directamente ao colapso social, económico e ecolóxico”.   

O declinio da dispoñibilidade de  enerxía abundante e barata, a perigosa mudanza climática en marcha ou as tensións xeopolíticas polos recursos naturais amosan que “as tendencias do progreso estanse a crebar”. Cómpre comezarmos a construír desde agora mesmo unha “sociedade solidaria, democrática e en paz co planeta”, a través dunha “Gran Transformación” do modelo de produción e consumo, máis alá dos “mantras cosméticos do desenvolvemento sustentábel”. Unha “Gran Transformación” que debe superar “dous obstáculos titánicos: a inercia do modo de vida capitalista e os intereses dos grupos privilexiados”.

O escrito saúda “o espertar de dignidade e democracia que supuxo o 15M (desde a primavera de 2011)”, o cal “está a xestar un proceso constituínte que abre posibilidades para outras formas de organización social”. Mais “é fundamental que os proxectos alternativos tomen conciencia das implicacións que supoñen os límites do crecemento e deseñen propostas de cambio moito máis audaces”. Algo que até hoxe non ten acontecido na medida necesaria.

image

Os promotores do manifesto destacaron nun comunicado os apoios de Ada Colau, Alberto Garzón, Antonio Turiel, Antonio Valero, Arcadi Oliveres, Belén Gopegui, Cayo Lara, Enric Duran, Esther Vivas, Ferrán Puig Vilar, Florent Marcellesi, Joan Herrera, Joan Martínez Alier, Joaquín Araujo, José Manuel Naredo, Juan Diego Botto, Juantxo López de Uralde, Justa Montero, Marina Albiol, Olga Rodríguez, Pablo Iglesias Turrión, Teresa Forcades, Teresa Rodríguez, Xosé Manuel Beiras e Yayo Herrero.

Entre a relación d@s primeir@s asinantes pode resultar un tanto sorprendente a sinatura do manifesto por parte dalgúns líderes da esquerda partidaria con longa traxectoria. Agardemos que sexa un sinal do debilitamento de posicións produtivistas e dunha maior toma de conciencia da urxencia, gravidade, centralidade e implicacións da crise ecolóxica. 

O manifesto está aberto a novos e novas asinantes.

Por suposto, Galicia non é allea á crise ecolóxica

Nas últimas cinco décadas Galicia multiplicou por cinco o seu PIB e  aumentou nuns 150.000 habitantes a súa poboación. As presións da economía galega  sobre a natureza propia e a do resto do planeta disparáronse da man dun forte incremento do  consumo de recursos naturais e da xeración de contaminación. Só desde o inicio da crise económica, e á custa de moito sufrimento social, parece terse  invertido algo esta tendencia, ao se contraer a produción e o consumo.  Porén, é claro que o déficit ecolóxico de Galicia segue a ser moi elevado.

O apelo a unha mudanza radical de “modelo económico, enerxético, social e cultural” atinxe de cheo tamén a Galicia. A actividade económica do país, protagonizada en grande medida por sectores como o do automóbil, a metalurxia, a construción, a transformación de enerxía fósil, a gandaría intensiva ou a pesca industrial, fundaméntase no consumo intensivo e crecente de natureza dentro e fóra das nosas fronteiras. Unha dieta excesivamente rica en proteínas animais bastante dependente de alimentos kilométricos ou a extensión masiva da propiedade e o uso do automóbil privado, entre outras causas,  fan que os estilos de vida maioritarios entre a poboación galega sexan hoxe ecoloxicamente insustentábeis e non xeralizábeis ao conxunto da  poboación mundial.

@xoseveiras

TEXTO COMPLETO DO MANIFESTO

Derradeira chamada

Isto é máis que unha crise económica e de réxime: é unha crise de civilización

Os cidadáns e cidadás europeos, na súa gran maioría, asumen a idea de que a sociedade de consumo actual pode “mellorar” cara ao futuro (e que debería facelo). Mentres tanto, boa parte dos habitantes do planeta esperan ir achegándose aos nosos niveis de benestar material. Con todo, o nivel de produción e consumo conseguiuse á custa de esgotarmos os recursos naturais e enerxéticos, e rompermos os equilibrios ecolóxicos da Terra.

Nada disto é novo. As investigadoras e os científicos máis lúcidos levan dándonos fundados sinais de alarma desde principios dos anos setenta do século XX: de proseguirmoa coas tendencias de crecemento vixentes (económico, demográfico, no uso de recursos, xeración de contaminantes e incremento de desigualdades) o resultado máis probábel para o século XXI é un colapso civilizatorio.

Hoxe acumúlanse as noticias que indican que a vía do crecemento é xa un xenocidio a cámara lenta. O declive na dispoñibilidade de enerxía barata, os escenarios catastróficos da mudanza climática e as tensións xeopolíticas polos recursos mostran que as tendencias de progreso do pasado están a crebarse.

Fronte a este desafío non abondan os mantras cosméticos do desenvolvemento sustentábel, nin a mera aposta por tecnoloxías ecoeficientes, nin unha suposta “economía verde” que encobre a mercantilización xeralizada de bens naturais e servizos ecosistémicos. As solucións tecnolóxicas, tanto á crise ambiental como ao declinio enerxético, son insuficientes. Alén diso, a crise ecolóxica non é un tema parcial senón que determina todos os aspectos da sociedade: alimentación, transporte, industria, urbanización, conflitos bélicos,… Trátase, en definitiva, da base da nosa economía e das nosas vidas.

Estamos atrapados na dinámica perversa dunha civilización que se non crece non funciona, e se crece destrúe as bases naturais que a tornan posíbel. A nosa cultura, tecnólatra e mercadólatra, esquece que somos, de raíz, dependentes dos ecosistemas e interdependentes.

A sociedade produtivista e consumista non pode ser sustentada polo planeta. Necesitamos construír unha nova civilización capaz de asegurar unha vida digna a unha enorme poboación humana (hoxe máis de 7.200 millóns), aínda crecente, que habita un mundo de recursos menguantes. Para iso van ser necesarias mudanzas radicais nos modos de vida, as formas de produción, o deseño das cidades e a organización territorial: e sobre todo nos valores que guían todo o anterior. Necesitamos unha sociedade que teña como obxectivo recuperar o equilibrio coa biosfera, e utilice a investigación, a tecnoloxía, a cultura, a economía e a política para avanzar cara a ese fin. Necesitaremos para iso toda a imaxinación política, xenerosidade moral e creatividade técnica que logremos despregar.

Pero esta Gran Transformación atópase con dous obstáculos titánicos: a inercia do modo de vida capitalista e os intereses dos grupos privilexiados. Para evitar o caos e a barbarie cara a onde hoxe estamos a nos dirixir, necesitamos unha ruptura política profunda coa hexemonía vixente, e unha economía que teña como fin a satisfacción de necesidades sociais dentro dos límites que impón a biosfera, e non o incremento do beneficio privado.

Por sorte, cada vez máis xente está a reaccionar ante os intentos das elites de facerlles pagar os pratos rotos. Hoxe, no Estado español, o espertar de dignidade e democracia que supuxo o 15M (desde a primavera de 2011) está a xestar un proceso constituínte que abre posibilidades para outras formas de organización social.

Con todo, é fundamental que os proxectos alternativos tomen conciencia das implicacións que supoñen os límites do crecemento e deseñen propostas de cambio moito máis audaces. A crise de réxime e a crise económica só se poderán superar se ao mesmo tempo se superar a crise ecolóxica. Neste sentido, non chegan políticas que volvan ás receitas do capitalismo keynesiano. Estas políticas leváronnos, nos decenios que seguiron á segunda guerra mundial, a un ciclo de expansión que nos colocou no limiar dos límites do planeta. Un novo ciclo de expansión é inviábel: non hai base material, nin espazo ecolóxico e recursos naturais que o puidesen sustentar.

 O século XXI será o século máis decisivo da historia da humanidade. Suporá unha gran proba para todas as culturas e sociedades, e para a especie no seu conxunto. Unha proba onde se dirimirá a nosa continuidade na Terra e a posibilidade de chamarmos “humana” á vida que sexamos capaces de organizar despois. Temos perante nós o reto dunha transformación de calibre análogo ao de grandes acontecementos históricos como a revolución neolítica ou a revolución industrial.

 Atención: a xanela de oportunidade está a pecharse. É certo que hai moitos movementos de resistencia ao redor do mundo en prol da xustiza ambiental (a organización Global Witness rexistrou case mil ambientalistas mortos só no últimos dez anos, nas súas loitas contra proxectos mineiros ou petroleiros, defendendo as súas terras e as súas augas). Mais como máximo temos un lustro para asentarmos un debate amplo e transversal sobre os límites do crecemento, e para construírmos democraticamente alternativas ecolóxicas e enerxéticas que sexan á vez rigorosas e viábeis. Deberiamos ser capaces de gañar grandes maiorías para unha mudanza de modelo económico, enerxético, social e cultural. Ademais de combatermos as inxustizas orixinadas polo exercicio da dominación e a acumulación de riqueza, falamos dun modelo que asuma a realidade, faga as paces coa natureza e posibilite a vida boa dentro dos límites ecolóxicos da Terra.

Unha civilización acábase e habemos de construír outra nova. As consecuencias de non facermos nada -ou facermos demasiado pouco- lévannos directamente ao colapso social, económico e ecolóxico. Mais se empezamos hoxe, aínda podemos ser as e os protagonistas dunha sociedade solidaria, democrática e en paz co planeta.

-En diversos lugares da Península Ibérica, Baleares e Canarias, e no verán de 2014.

Alimentos quilométricos para unha alimentación insustentábel

Unha das consecuencias do sistema agroalimentar industrial globalizado é a elevada distancia media percorrida polos alimentos até chegaren ás nosas mesas. "Alimentos kilométricos", un estudo de Amigos da Terra España, realizado polo Grupo de Investigación de Agroecoloxía e Economía Ecolóxica da Universidade de Vigo e o Departamento de Economía Aplicada II da Universidade de Sevilla, concluiu que os alimentos importados no Estado español durante 2011 percorreron de media 3.828 km. As emisións de dióxido de carbono (CO2) asociadas ao transporte deses alimentos ascendeu a 4,2 millóns de toneladas. Esta cifra é equivalente ao 15% das emisións de COe outros gases de invernadoiro desde territorio galego en 2011.

O dominio do sistema agroalimentar por grandes multinacionais, a liberalización dos mercados agrarios e a, en xeral, cativa preocupación cidadá sobre a pegada socioambiental dos hábitos alimentares conxúganse para tornar posíbel a produción, o transporte e o consumo dunha ampla variedade de alimentos á custa da socialización e deslocalización de enormes impactos sociais e ambientais. Entre eses impactos está a achega ao cambio climático das emisións asociadas ao transporte de alimentos a longas distancias. Unhas emisións que, unidas ao resto das que se orixinan desde que se producen os alimentos até que acaban na nosa mesa, fan hoxe do sistema agroalimentar un potentísimo motor da mudanza climática global.

image

O informe “Alimentos kilométricos” pon de manifesto cánto se incrementaron nas últimas décadas a cantidade de alimentos importados e a distancia media percorrida por eles. Entre 1995 e 2007 as importacións de alimentos en España pasaron de 19 a máis de 29 millóns de toneladas, mentres que a distancia media percorrida incrementouse desde 4.253 a 5.013 km. Só a contracción do consumo inducida pola crise económica inverteu esta tendencia. Así, en 2011 importáronse 25,5 millóns de toneladas, un 12% menos que en 2007. O descenso na distancia media percorrida foi aínda maior, pois baixou perto dun 25% a respecto do ano de inicio da crise, até 3.828 km (1).

A elevada distancia media percorrida polos alimentos até os nosos pratos débese, en parte, ao consumo de produtos fóra de temporada ou de orixe exótica. Con todo, cómpre destacar que “esta viaxe quilométrica non responde unicamente á dispoñibilidade dun alimento nun lugar xeográfico concreto, senón á oportunidade de reducir custos ao longo da cadea alimentar”. Estamos a referirnos aos custos monetarios, non aos sociais e ambientais, que non se refliten nos prezos baixo as actuais regras de xogo da economía.

Cereais e pensos dominan as importacións de alimentos

En 2011, un 60% das importacións de alimentos ao Estado español corresponderon a pensos para animais e a cereais e preparados de cereais, grande parte dos cais son tamén destinados a alimentación animal. Para Amigos da Terra, isto indica, “por un lado, a perda de autosuficiencia alimentar e, por outro, a natureza do modelo de produción gandeira dominante en España”, intensivo, dependente do exterior e exportador de insustentabilidade. Os pensos para animais son os alimentos con maior distancia percorrida: case 7.000 km de media. Os principais países de procedencia dos pensos son Arxentina, Brasil e Francia. As importacións de pensos e cereais para a alimentación animal fan posíbel o actual sobreconsumo de carne e de leite e derivados do conxunto da poboación española.

image

O protagonismo de pensos e cereais nas importacións ten moito a ver coa significativa mudanza entre 1995 e 2007 na orixe dos alimentos importados detectada polo estudo. As importacións desde América central e do sur, que en 2007 representaron un 39% do total, medraron desde 1995 nada menos que un 295%, principalmente por Arxentina e o Brasil.

A maioría dos pensos importados son tortas de sementes oleaxinosas, constituídas principalmente por soia. O informe sinala que “dado o consumo europeo de produtos cárnicos e a dependencia da soia do sistema de produción animal, Europa necesita cada ano case 11 millóns de hectáreas cultivadas de soia, unha área equivalente a toda a superficie cultivábel de Alemaña. Os custos sociais e ambientais que se deslocalizan son moitos e moi graves: desprazamento de comunidades, contaminación de acuíferos, deforestación, etc.”.

En Galicia tamén medraron as importacións de alimentos

Desde mediados dos anos noventa, en Galicia tamén creceu a importación de alimentos do estranxeiro e a conseguinte deslocalización dos impactos socioambientais vencellados á nosa dieta excesivamente rica en proteínas animais e ás demandas do sector agrario e a industria alimentar. Se damos unha ollada ás estatísticas do comercio exterior español para Galicia -que, polo tanto, non teñen en conta as importacións do estranxeiro a través doutras comunidades autónomas e as orixinadas no resto do Estado español- constatamos que aumentaron un 30% no período que vai de 1995 a 2012, con tendenciaa se estabilizar nos últimos anos.

En 2012, último ano para o que hai datos definitivos, o 85% das importacións corresponderon a tres tipos de alimentos, de maior a menor importancia: cereais e preparados de cereais, peixes e mariscos e pensos para animais. Os países dos que importamos maior cantidade de alimentos foron Ucrania, Portugal, Francia, Arxentina e Rusia.

O avión e o camión son os medios de transporte máis intensivos en emisións

As emisións de COasociadas ao transporte dos alimentos dependen non só das distancias percorridas senón tamén dos medios de transporte empregados. O tren é o modo menos intensivo en emisións de gases de invernadoiro e de contaminantes locais, polo que debería substituír o transporte por estrada na medida do posíbel. Porén, hoxe acapara unha parte moi residual do transporte de alimentos, dominado polo barco e o camión.

O avión é, con moita diferenza, o medio máis intensivo en emisións causantes de cambio climático. En 2011, trasladou tan só un 0,25% dos alimentos importados en España, mais foi responsábel dun 20% das emisións totais de CO2 asociadas.

Agroecoloxía e soberanía alimentar contra a crise climática

A xuízo de Amigos da Terra, “a promoción dun modelo de agricultura de pequena escala, social e sostíbel, orientado a mercados locais a través de canles curtas de comercialización, dentro dun modelo baseado na soberanía alimentar non é só unha alternativa aos problemas alimentares, de perda de biodiversidade ou de despoboamento rural. É tamén unha das solucións na loita contra o cambio climático”, unha das caras da crise enerxética, xunto co teito do petróleo.

"Alimentos kilométricos" formula diversas recomendacións a todos os niveis de goberno. A nivel global e europeo, demanda que a agricultura non estea regulada dentro do marco da Organización Mundial do Comercio ou regras que "protexan a agricultura local e relocalicen o comercio". Regras que chocarían con tratados comerciais como o que se está a negociar entre a Unión Europea e Estados Unidos.

No que atinxe ás administracións autonómicas e locais, propón promover a alimentación ecolóxica e local nos comedores colectivos (escolas, hospitais,…), apoiar a creación de mercados locais labregos e outros canais curtos de distribución ou privilexiar os alimentos locais e ecolóxicos na contratación pública. Propostas que no noso país apenas se levaron á práctica até hoxe desde a Xunta e os Concellos.

@xoseveiras

Nota

1. O informe aclara que os cálculos sobre as distancias percorridas polos alimentos fixéronse só desde outros estados a España, polo que son á baixa, pois fican ocultos os traxectos intra-estado así como as importacións de importacións (por exemplo, café importado desde Europa).

Os insectos polinizadores achegan máis de 130 millóns de euros anuais á agricultura galega

Son moitas as ameazas para a soberanía alimentar e a conservación da biodiversidade en Galicia e no resto do mundo. Unha das máis preocupantes é o declive das abellas e outros insectos polinizadores. Segundo a Asociación Galega de Apicultura, a mortandade anual das abellas melíferas en Galicia pasou dun 9-10% anual a un 30-40%.  A polinización é  fundamental non só nos ecosistemas naturais senón tamén na agricultura. Paradoxalmente, a agricultura, ao se industrializar, converteuse nunha das causas principais da desaparición progresiva dos insectos polinizadores dos que depende.

 Un 90% das plantas silvestres con flores necesitan de insectos que as polinicen para dar sementes e froitos. A maioría dos cultivos  dependen en maior ou menor medida da polinización. Para algúns, como o kiwi, a cabaza, a cabaciña e o melón, é tan esencial para a maioría das súas variedades que, sen animais polinizadores, a produción redúcese máis dun 90%.

A polinización é un dos servizos básicos para o benestar humano que a natureza nos proporciona de balde. Son moitas as especies animais polinizadoras, mais entre elas destacan os insectos, nomeadamente os himenópteros, isto é, abellas, abesouros, avespas e formigas. Na Península Ibérica viven unhas 9.500 especies de himenópteros polinizadores. É cada vez máis valorado o importante papel das abellas melíferas na polinización, mais todos os polinizadores, incluídas as abellas silvestres, son fundamentais para a manutención dos hábitats naturais e a produción alimentaria. 

A polinización, un servizo impagábel da natureza

A polinización é un dos servizos de regulación dos ecosistemas. O seu valor é inmenso e non se pode reducir a cifras monetarias. Mais para nos decatarmos mellor da súa importancia, a miúdo ignorada ou menosprezada polo simple feito de non ser valorada polo mercado, pode ser de utilidade estimar  o seu valor monetario, en concreto para a agricultura.  É o que vén de facer Greenpeace para as diferentes comunidades autónomas do Estado español,  baseándose nunha metodoloxía proposta pola FAO.                        

image


Segundo o informe Alimentos bajo amenaza, a polinización por insectos supuxo para a agricultura galega un valor monetario de máis de 130 millóns de euros en 2011 (1). Unha cifra conservadora, pois no cálculo excluíronse os cultivos que non consumimos directamente (forraxes, prados) e as hortas familiares. As producións galegas máis vulnerábeis á perda de insectos polinizadores son as de kiwi, castaña e mazá. O mel “podería verificar unhas perdas de produción importantes perante o declive das abellas melíferas”.  Galicia é a quinta comunidade autónoma española máis vulnerábel á perda de insectos polinizadores.

Os insecticidas están acabando cos insectos polinizadores

A progresiva desaparición de abellas e outros insectos polinizadores obedece a un conxunto de causas diversas que actúan de xeito conxunto ou illado: perda de hábitats, parásitos e doenzas, especies exóticas invasoras, mudanza climática e prácticas da agricultura e a silvicultura convencionais, en particular o uso de praguicidas.

En 1994, o sector apícola denunciou por primeira vez  os prexuízos para as abellas detectados en Francia por causa do uso dun  insecticida de tipo neonicotinoide. Tiveron que pasar case dúas décadas para que a UE prohíbise  catro insecticidas perigosos para as abellas melíferas.  Unha prohibición serodia, temporal (en principio por só dous anos) e con excepcións,  ás que se acolleu o Goberno español para autorizar recentemente o uso de dous deles durante 120 días en determinados cultivos (o do fipronil no cultivo de patacas e o do tiametoxam no de mangas).

As abellas e outros insectos polinizadores están hoxe expostas a un coctel químico tóxico que provoca mortandades masivas, alén de efectos subletais e crónicos. A prohibición decretada pola UE é un avanzo, mais cómpre non esquecer que  319 dos 2.400 insecticidas rexistrados no Estado español son demostradamente perigosos para as abellas, como se indica nas súas propias fichas. Os máis preocupantes son sete, entre os que se achan os catro afectados pola prohibición europea. A restrición do seu uso é prioritaria.

Entre 1990 e 2010 o consumo de insecticidas en España incrementouse nada menos que nun 56% (en kilos de ingrediente activo). Non fomos capaces de atopar datos para Galicia, mais é seguro que tamén no noso país o incremento do seu uso foi importante no mesmo período. O indicador sobre o consumo de produtos fitosanitarios (insecticidas, funxicidas, herbicidas e outros) incluído entre os indicadores ambientais do Sistema de Información Ambiental da Xunta, apunta unha tendencia ao aumento desde 1997 até 2010, atinxíndose o cénit en 2008.  

 image


A agricultura ecolóxica é a solución

A xuízo de Greenpeace, a defensa da polinización pasa, en último termo, por facer da agricultura ecolóxica o modelo predominante de agricultura. Por iso, defende o estabelecemento dunha folla de rota para “incrementar a 7,6 millóns de hectáreas (o 30% da superficie agrícola española) a superficie adicada á agricultura ecolóxica en 2020, e para que antes do 2050 a agricultura en España sexa 100% ecolóxica”. En Galicia, a superficie inscrita no Consello Regulador de Agricultura Ecolóxica ascende a 15.671 hectáreas (2013), das cais unha parte son terreos  forestais. A superficie agraria dedicada á produción ecolóxica representa tan só pouco máis do 1% da total.   

Greenpeace lanzou unha ciberacción  para demandar ao Goberno estatal que protexa as abellas e apoie decididamente a agricultura ecolóxica. Unha campaña desenvolvida en 2012 por diversas organizacións galegas, que incluiu tamén unha recolla de sinaturas na internet, conseguiu paralizar a fumigación de eucaliptais cun insecticida prexudicial para as abellas.

A organización ecoloxista anima tamén a consumirmos produtos ecolóxicos, locais e de temporada. Así, estaremos coidando da nosa saúde e axudando a fomentar a soberanía alimentar e un modelo de agricultura sustentábel.

@xoseveiras

Nota

1. O valor económico da polinización por insectos calcúlase a partir do valor económico total do cultivo –que depende do prezo do productor e da produción- e reflite a parte do prezo das colleitas que se atribúe a este tipo de polinización.

A rede Natura 2000 en Galicia e a fallida política europea de conservación da biodiversidade

Os estados da UE recoñecen, sobre o papel, a relevancia social e económica da conservación da biodiversidade. Mesmo acordaron en 2001 deter a perda de biodiversidade en 2010, para o cal adoptaron un plan de acción cuxa medida estrela era a implementación da rede de espazos protexidos Natura 2000, a máis extensa do mundo. Porén, o obxectivo non foi atinxido, adiándose para 2020. Un fracaso anunciado. Sen unha mudanza radical  do modelo económico produtivista, nin sequera aplicando a mellor política sectorial posíbel de conservación da biodiversidade, a UE sería capaz de frear a deterioración da natureza.

As políticas de conservación da biodiversidade son necesarias e úteis. Malia as súas insuficiencias, conseguen aminorar algo a destrución da natureza, mais non abondan para afrontar eficazmente a crise da biodiversidade, un dos elementos principais da crise ambiental. Para iso, cómpre ir á raíz e abordar as causas subxacentes da perda de biodiversidade, que teñen a ver cunhas pautas de produción e de consumo espoliadoras do capital natural do que depende o noso benestar. Unhas pautas que o conxunto das políticas da UE tende a reforzar. “Mentres estas causas non sexan entendidas e abordadas, continuarán a impulsar a perda de biodiversidade, malia o boas que poidan ser as políticas de conservación da biodiversidade”, afirmaba o European Environmental Bureau (EEB), a maior federación europea de asociacións de defensa ambiental, ao explicar o incumprimento do obxectivo de deter a perda de biodiversidade en 2010 (1).

UE: produtivismo neoliberal forte, conservacionismo débil

En Galicia, xeralizouse unha percepción positiva do papel da UE na conservación da natureza. Fundaméntase, en boa medida,  no impulso dado á rede Natura 2000, que no noso país veu remediar algo a sempre cativa disposición da Xunta a protexer  os espazos naturais  máis valiosos. Ademais, moita xente confía nunha suposta elevada conciencia conservacionista das autoridades europeas, que estarían sempre listas  para acudir no resgate da natureza en calquera lugar da UE cando for vítima dos desleixos e abusos das administracións estatais e/ou subestatais. Algo que poucas veces acaba por acontecer.

Non só en Galicia ou no Estado español se destrúe máis que conserva a natureza. Tamén no conxunto da UE. As institucións europeas e os estados membros da UE adoitan subordinar todo aos intereses do capital e á procura incesante dun crecemento económico intrinsecamente destrutor do medio (cando menos, na medida en que a austeridade non impida o obxectivo do crecemento). Unha consecuencia disto é a perda de biodiversidade. E non só dentro das fronteiras da UE.  A enorme pegada de destrución ambiental asociada ao consumo ecoloxicamente insustentábel das economías europeas exténdese por todo o planeta.  

A rede Natura 2000 protexe pouco e, ás veces, nada

A lexislación europea  deseñou a rede Natura 2000 fixando uns criterios mínimos, mais o alcance territorial, o grao de protección e a calidade da xestión  dependen, en moi grande medida, da vontade política das administracións competentes dos Estados membro, no noso caso da Xunta. A UE esixe, pero “sen pasarse”. Porque a UE está sobre todo para o que está.  Impón límites de déficit público, mais non un mínimo de superficie natural a protexer. Malgasta inxentes cantidades de diñeiro en investimentos e axudas socioambientalmente prexudiciais, mais está lonxe de garantir un  financiamento adecuado para a rede Natura 2000. Ordena privatizacións e liberalizacións, mais non estabelece prohibicións a priori de actividades económicas destrutivas nos espazos da rede Natura 2000. ¡ A Comisión europea mesmo elaborou directrices para facer “compatíbeis” neles minas ou parques eólicos!.

A combinación de produtivismo forte con conservacionismo débil fai que o espolio da natureza en Europa sexa alarmante, mais alá de logros parciais na recuperación dalgunhas especies e espazos naturais. Segundo a propia UE, só o 17% dos hábitats naturais de interese europeo estaban en bo estado de conservación en 2010, 18 anos despois da aprobación da directiva que os protexeu e deu lugar á creación da rede Natura 2000. Se tomamos en consideración só a rexión bioxeográfica atlántica –na que se inclúe a maior parte de Galicia- nin un só tipo de hábitat presenta un bo estado de conservación (2).  

A rede Natura 2000 non pode obrar milagres, mais aínda se a súa implementación, desigual segundo os países, deixa, polo xeral, moito a desexar. O caso galego debe ser dos peores. O proceso de desenvolvemento da rede Natura 2000 en Galicia por parte da Xunta é unha crónica de atrasos inxustificábeis, notorias insuficiencias, cesións escandalosas a intereses privados e investimentos irrisorios na conservación de hábitats e especies.  Como lembra Serafín González, presidente da Sociedade Galega de Historia Natural, “a Xunta de Galicia tardou nada menos que sete anos en elaborar unha primeira proposta de Rede Natura, tan ridiculamente cativa que tivo que modificala catro veces antes de que fose aceptada en 2004” (3). Posteriormente, tanto o goberno bipartito como o de Feijoó prometeron ampliala, e mesmo presentaron propostas concretas para iso, mais todo ficou en nada. A promesa en vigor nestes momentos é que  non se vai ampliar “nun curto prazo”.  No ámbito competencia da Xunta, pois si está prevista unha próxima ampliación no medio mariño, promovida polo Goberno estatal. No seguinte mapa represéntanse as áreas mariñas que entrarán a formar parte da rede Natura 2000 como Zonas de Especial Protección para as Aves (ZEPA).

image

Plan Director ou Plan Destrutor?

A Xunta vén de aprobar, por fin, o Plan Director da Rede Natura 2000, un plan de xestión para o conxunto dos espazos Natura 2000 que debería complementarse no futuro con plans específicos para cada espazo ou grupos de espazos. O plan enmárcase na política xeral ultraprodutivista do actual Goberno galego, polo que “protexe desprotexendo”. Como apuntou, supomos que sen intención crítica, un titular do suplemento “Mercados” do xornal La Voz de Galicia (20 de abril de 2014), dá “luz verde a la actividad industrial en las zonas más frágiles de Galicia”. As asociacións de defensa ambiental recibírono con fortes críticas. ADEGA denuncia que o documento fai “regra” do que debería ser unha excepción, considera como permitido “o que debera ser autorizábel” e como “autorizábel o que debera estar prohibido”. Alén de ser moi permisivo con actividades impactantes, as medidas de conservación que inclúe apenas sairán do papel pois, como destacan a Sociedade Galega de Ornitoloxía e SEO/Birdlife, “a carencia de compromiso en investimentos impide o desenvolvemento das directrices e medidas”.

Talvez o peor do Plan Director sexa que restrinxe moi pouco a extracción de minerais. Nun momento en que, após tres décadas de inactividade, rexurde  con forza o interese pola minaría metálica en Galicia da man de empresas transnacionais, o Plan, alén de permitir a continuidade e expansión das minas existentes, posibilita a apertura doutras novas sempre que fosen solicitadas antes da entrada en vigor do plan, ou que se sitúen “en zonas con potencial Mineiro” designadas polo Plan sectorial de actividades extractivas, pendente de aprobación, ou en “concellos mineiros” declarados pola Xunta ao abeiro do lei de minaría de Galicia. Contramínate Costa da Morte creou unha petición  para denunciar este feito perante a Comisión Europea. Pódese apoiar aquí. Boa falta fai que a subscribamos moit@s para que a Comisión a tome en serio.

image

@xoseveiras

Notas

(1) “Biodiversity protection after 2010: time to launch the ultimate rescue plan”. EEB, 2010.

(2)  Unha nova avaliación estaba prevista pen 2013. Os datos da avaliación de 2010 están dispoñíbeis en: http://www.eea.europa.eu/data-and-maps/indicators/habitats-of-european-interest/habitats-of-european-interest-assessment.

(3) Plan Director: tarde e mal, como sempre. Serafín González. Faro de Vigo, 20 de abril de 2014.

A encrucillada climática

A partir de dous gráficos incluídos no último informe de avaliación do Grupo de Expertos sobre Cambio Climático da ONU, o educador ambiental Francisco Heras describe, no blog Comunica cambio climático, a crucial encrucillada climática na que nos encontramos. De seguirmos o camiño actual alto en emisións de gases de invernadoiro, a mudanza climática adquirirá unha dimensión certamente catastrófica. Mais se, desde agora mesmo, comezásemos a percorrer un camiño “baixo en carbono”, aínda poderiamos limitar de forma importante os efectos negativos do quentamento global. A continuación reproducimos, traducido ao galego, o esclarecedor texto de Francisco Heras.

"Estes gráficos viron a luz o pasado 31 de marzo e forman parte do Quinto Informe de Avaliación do IPCC, a organización creada no seo de Nacións Unidas para avaliar os aspectos científicos relacionados co cambio climático. Mediante estes gráficos o IPCC describe, de forma simplificada, a encrucillada climática.

image

(Ver gráficos a maior tamaño)


O gráfico esquerdo representa dúas posíbeis rotas. A rota vermella marca a previsíbel evolución das temperaturas medias globais se seguimos as tendencias actuais (o que os anglosaxóns denominan “business as usual”, que poderiamos traducir por un “máis do mesmo”). En contraste, a liña azul representa a evolución das temperaturas se as emisións de gases de efecto invernadoiro se limitasen de forma rápida e substancial.

Seguindo a primeira rota, as temperaturas globais subirán uns 4°C cara a finais do presente século. A segunda –un itinerario que algúns consideran xa difícil de seguir- suporía un ascenso de ao redor de 1,5°C a respecto do período preindustrial.

O gráfico situado á dereita, representa os efectos do ascenso das temperaturas en relación con cinco “motivos de preocupación” que veñen describindo desde o Terceiro informe, hai xa máis de 10 anos: os riscos para sistemas únicos ameazados, os riscos de eventos extremos, como vagas de calor, choivas torrenciais ou inundacións costeiras; os riscos de que a distribución dos impactos se amplíe, afectando a unha alta proporción das persoas e comunidades; os riscos de “impactos globais agregados” (impactos sobre o conxunto da economía global e a biodiversidade planetaria) e os riscos de “eventos singulares a grande escala” (aqueles que se “disparan” ao exceder limiares chave e que xeran mudanzas imparábeis en elementos chave do sistema climático).

Abonda con recoñecermos a escala de cores utilizada e relacionarmos os tons coas referencias de aumentos de temperaturas (as liñas horizontais que nos dan a referencia do período máis recente e dos aumentos nas temperaturas de 2°C e o de 4°C) para intuírmos que as previsións son terríbeis.

Imagen

Un trazo inquedante da gráfica esquerda, que non convén pasarmos por alto, é que os dous camiños representados aparecen practicamente superpostos durante as próximas décadas. Isto significa que, nos efectos percibidos a curto prazo, non haberá practicamente diferenzas entre elixirmos un camiño “baixo en carbono” ou un camiño  alto en emisións. Nada menos motivador, nos tempos en que vivimos, que a falta de recompensas a curto prazo. Con todo, as rotas acaban separándose de forma abrupta, con consecuencias sobre o planeta e os seus habitantes moi diferentes.

Din que unha catástrofe vista a cámara lenta non parece unha catástrofe. Unha catástrofe expresada en forma de gráfico matemático tampouco parece unha catástrofe. O IPCC vén representando os camiños climáticos en espazos definidos por abcisas e ordenadas desde hai xa varios informes. E en cada unha das últimas entregas puidemos constatar como nos adentramos no século XXI camiñando sobre os peores itinerarios debuxados no informe previo. Quizais por iso, os científicos do IPCC decidiron engadir unha nova gráfica á anterior.

Perante as predicións presentadas en formatos matemáticos adoitan formularse cuestións relativas á súa marxe de erro ou fiabilidade… E poucas veces falamos de desilusión, impotencia ou medo. Mais esta gráfica, ben entendida, debería xerar máis do segundo que do primeiro. A min, polo menos, é o que me pasa.

Con este gráfico (e a literatura que o acompaña) os científicos do IPCC están a nos lanzar unha tremenda advertencia, mais… Servirá para algo?.”

Francisco Heras Hernández